هنر معامله با ترامپ!
آنچه در حال حاضر با آن روبروییم، بحرانی است که در مرحلهای بهشدت هرجومرجزده (کائوتیک) قرار دارد؛ بحرانی که برآمدی است از تقابل ایالات متحده و ایران و اکنون ابعادی جهانی به خود گرفته است.
این بحران، زاییده برخورد دو شخصیت و الگوی رفتاری متفاوت است: تفکر معاملهگر آمریکایی در برابر ذهنیت مذهبی-سیاسی ایرانی. برای درک بهتر این تقابل دومحوری که ظاهراً هیچ حد میانهای ندارد، جبر تاریخی حکم میکند که یکی از این دو جبهه، برنده و دیگری بازنده از میدان خارج شود. البته تعریف «برد» و «باخت» در این نبرد تابع متدی پیچیده است که بیش از هر چیز در روانشناسی، ذهنیت و غرور طرفین ریشه دارد.
از یکسو، با شخصیت ترامپ روبروییم که خود را تاجری همواره موفق و نماینده ابرقدرتی میداند که نقش کدخدایی جهان را ایفا میکند. در سوی دیگر، کاراکتر مذهبی-سیاسی حاکمیت ایران قرار دارد که برآمده از لجاجتی تاریخی و عجینشده با معجونی از رئالسوسیالیسم و اسطورهسازی (متولوژی) قهرمانانهای است که «شهادت» را نقطه نهایی مبارزه میداند و هزینههای دنیوی آن برایش اهمیتی ندارد.
حال باید به این پرسش کلیدی بپردازیم که دونالد ترامپ بهعنوان رئیسجمهور آمریکا چگونه با حاکمیت کنونی ایران برخورد خواهد کرد، و در مقابل، شیوههای مواجهه و رفتاری سران جمهوری اسلامی با این کدخدای جهانی چگونه خواهد بود؟
منطق معامله و هزینهمحوری امنیت
زمانی که هزینههای حضور ایالات متحده در منطقه سرسامآور شد، واشنگتن به اهرمهای دیگری برای کاهش این بار مالی روی آورد. خروج یا کاهش حضور در عراق دقیقاً در چارچوب همین منطق «کاهش هزینه» قابل تحلیل است؛ هرچند عراق کماکان همپیمان آمریکا باقی مانده و درآمدهای نفتی آن به حسابهای تحت نظارت خزانهداری آمریکا واریز میشود تا واشنگتن درباره نحوه تخصیص و صرف آن تصمیمگیری کند.
اکنون اگر دولت عراق بخواهد از خود در برابر حملات پهپادی و موشکی در امان باشد، ابتدا باید شرط اصلی آمریکا مبنی بر خلع سلاح یا مهار گروههای شبهنظامی وابسته به ایران را بدون چون و چرایی اجراء کند. تنها پس از اثبات این «حسن نیت» است که آمریکا تصمیم خواهد گرفت سامانههای ضدپهپاد و سپرهای دفاع موشکی را—آن هم نه در قالب کمک بلاعوض، بلکه تحت نظارت خود و در ازای فروش خدمات—در اختیار عراق قرار دهد.
در حوزه خلیج فارس نیز ابعاد این معامله کاملاً روشن است. هنگامی که عربستان به آمریکا اجازه نداد از حریم هواییاش برای حمله به ایران استفاده کند، مسئله حوثیها به عنوان یک کارت فشار روی میز آمد. حوثیها نیز در چارچوب نوعی توافق ناصریح با آمریکا، از حمله مستقیم به نیروهای آمریکایی خودداری کردند و زمانی که عربستان خواهان حمایت همهجانبه شد، با پاسخ منفی واشنگتن مواجه گردید.
اکنون نیز اگر آمریکا تصمیم به استقرار یا ارسال سپرهای دفاع موشکی به عربستان و قطر میگیرد، این اقدام دقیقاً در چارچوب «دکترین ترامپیسم» تعریف میشود: امنیت مجانی نیست و باید هزینه آن پرداخته شود؛ آن هم بدون آنکه این کشورها مالکیت مطلق این سامانههای پیشرفته ضدموشکی و ضدپهپادی را به دست آورند و نوع دیگری از ارائەی خدمات دفاعی تحت کنترل خود را ارائە خواهد داد.
تیپولوژی شخصیتی ترامپ و خطای محاسباتی ایران
بعد دیگری که نیاز به کالبدشکافی دقیقتری دارد، تیپولوژی روانشناختی و شخصیت خودِ ترامپ به عنوان فردی هویت گرفتە با «موفقیت» است. ترامپ شعار «بازگرداندن عظمت به آمریکا» را بر پایه این حس که منزلت آمریکا دچار خدشه شده، پیش برد. زمانی که به عملکرد و مواضع او در قبال ایران مینگریم، عبارات و بیاناتش به دغدغهای دائم در ذهن او تبدیل شدهاند؛ مشغلهای ذهنی که حتی در جزئیترین افکارش، روی پروژه بزرگ بهتسلیمکشاندن یا فروپاشی ساختار سیاسی ایران تمرکز دارد.
پس از بنبست در مذاکرات اولیه و تصاعد بحران به فازهای جدیدتر نبرد، و متعاقباً ورود به فاز مذاکرات در اسلامآباد پاکستان با نمایندگان ایران، واشنگتن پیشنهادهایی ظاهراً اغواکنندەای روی میز گذاشت. اما طرف ایرانی به دلیل عدم شناخت کافی از روانشناسی سیاسی ترامپ و ناآگاهی از الگوی رفتاری سیاستمداران آمریکایی، دچار این سوءتفاهم شد که توانسته آمریکا را به پای میز مذاکره بکشاند و امتیازات قابلتوجهی از آنان اخذ خواهد کرد.
با این حال، آنان از این واقعیت غافل بودند که محورهای اصلی این توافق—که پیششرط اولیه آن آتشبس کامل در جنوب لبنان بود—با پافشاری حاکمیت ایران بر استراتژیهای منطقهایاش (از جمله پرونده لبنان، حزبالله و مواجهه با اسرائیل) همخوانی نداشت و اساساً چنین نوع نگاهی، هرگز بابِ طبع ترامپ و منطق معاملهگری واشنگتن نبوده و نخواهد بود.
پارادوکس ادبیات ایدئولوژیک و خطای محاسباتی استراتژیک
حال بازمیگردیم به کاراکتر مذهبی و اسطورهای حاکمیت ایران. اشتباه فاحش جمهوری اسلامی، ریشه در نوعی ادبیات انتزاعی و دینیِ فانی دارد که با واقعیتهای زندگی روزمره و جهانداری امروزی در تناقضی پررنگ است. هنوز سیاستورزی در ایران برآمده از حجرههای حوزوی است؛ گفتمانی که با اتکا به ادبیات تکلیفی و توصیهای—که بیشتر جنبه اجتماعی داشته و برای تزریق به جامعه در قالب امر به معروف و نهی از منکر طراحی شده—کاربرد دارد، اما توان و ظرفیت بارگیری در ابعاد سیاستورزی بینالمللی و دیپلماسی حرفهای را ندارد. نتیجه این چانهزنیهای ممتد و شعارمحور، چیزی جز ورشکستگی در بعد سیاست خارجی نبوده است.
علاوه بر کینهای خفته و چنددههای، محاسبات استراتژیک حاکمیت نیز کاملاً نادرست از آب درآمد. مسئله بستن تنگه هرمز—که چندین دهه نقل محافل و مایه مباهاتشان بود—پس از عملی شدن، طولی نکشید که بستن آن نە تنها بە بن بست رسید تمام رشتههایشان را پنبه کرد بلکە تبدیل بە بلایی شد کە محاصرەی بنادر را در پی داشت. فشار آوردن به اقتصاد جهانی از طریق بستن تنگەی هرمز کە منجر بە افزایش بهای نفت، راهکار اساسی سران جمهوری اسلامی بود؛ اما آنان این ایده تکبعدی و پیامدهای عکس آن را در محاسبات خود نگنجاندند. در نهایت، چاهی که برای دیگران کنده بودند، خود در آن افتادند و صادرات نفتی و غیرنفتی کشور به حداقل ممکن (نزدیک به صفر) رسید.
حاکمیت غافل از این واقعیت بوده و هست که سرشاخ شدن و گلاویز شدن با ابرقدرت جهان، هزینهای جز ویرانی یک کشور ندارد. اگر آنان خوانش درستی از نحوه عملکرد آمریکا داشتند—بدون آنکه راه دور بروند، همین کشور عراق که مدعی نفوذ گسترده در آن هستند—به روشنی مسیر پیشرو را درک میکردند. خواندن تاریخ برای عبرت گرفتن از آن است، نه برای تکرار ماجراهای شوم آن!
گسست داخلی و فرود ناگزیر
بُعد کلیدی دیگر در این بحران، تحولات عمیقِ ساختار قدرت در درون ایران است. با کشتهشدن علی خامنهای بهعنوان رهبر یکهتازی که خطمشی اصلی سیاست را در جمهوری اسلامی تعیین میکرد، گسستها و شکافهای عمیقی در بدنه سیاسی و ایدئولوژیک حاکمیت ایجاد شد. مطرحکردن مجتبی خامنهای در قامت «رهبر غایب»—که مشخص نیست زنده است یا مرده—در لفافهای ایدئولوژیک و بر مبنای الگویی سنتی شکل گرفت. هرچند تاریخ اثبات خواهد کرد که سکوت مجلس خبرگان تحت فشارهای امنیتی سنگین و به نام «مصلحت نظام» چه زیانهای جبرانناپذیری در این برهه حساس به ایران وارد کرده است، اما آنچه امروز کاملاً ملموس است، چندپاره شدن حاکمیت و عدم همگرایی جناحهای داخلی است؛ امری که بروز علنی آن در قالب درگیریها و فحاشیهای خیابانی علیه چهرههایی خود نظام چون پزشکیان و دیگران به روشنی قابل رویت است.
نتیجهگیری:
در نهایت، مواجهه با «هنر معامله»ی ترامپ اکنون کشور را بر سر دوراهیِ تلخ «تسلیم» یا «انفجار» قرار داده است. در شرایطی که روزبهروز بر تعداد کشورهای پیوسته به ائتلاف منطقهای و جهانی علیه ایران افزوده میشود، مشخص شده است که ابزارهایی چون ادعیه، رجزخوانیهای رسانهای و بساط مداحیهای خیابانی، در برابر واقعیتهای خشنِ قدرت و دیپلماسی بینالمللی، حبابهایی بیش نیستند که بهسرعت محو میشوند.